Արցախ

Arzach | Արցախ | Profil von Arzach

ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂ

Մենք ենք մեր սարերըԼեռնային Ղարաբաղը պատմական Հայաստանի Արցախ աշխարհի մէկ մասն է: Մինչեւ 5-րդ դար Արցախը մաս կազմած է Մեծ Հայքի թագաւորութեան: Հայոց թագաւորութեան կործանումէն ետք Արցախի վրայ իրենց գերիշխանութիւնն են հաստատած նախ պարսիկները, այնուհետ սելճուք-մոնղոլ-թուրքերը, ապա կրկին պարսիկները: ԺԴ դարէն սկսեալ բուն հայկական «Արցախ» անուան կողքին շրջանը սկսած է կոչուիլ նաեւ «Ղարաբաղ»: Լեռնային Ղարաբաղը պատմական Հայաստանի միակ շրջանն է, որ ընկնելով օտար գերիշխանութեան տակ, այնուհանդերձ պահպանած է իր ներքին անկախութիւնն ու հայկական ժառանգական իշխանութիւնը:

1813 թուականին Ղարաբաղը կը մտնէ Ռուսական Կայսրութեան մէջ: Արեւելեան Հայաստանի միւս շրջանները Ռուսաստանի մաս կը կազմեն 1828-ին:

1918 թուականին կը փլուզուի Ռուսական Կայսրութիւնը: Կը հիմնուին Կովկասեան երեք հանրապետութիւնները՝ Հայաստանը, Ադրբեջանը եւ Վրաստանը: Ադրբեջանի Հանրապետութիւնը կը հաւակնի տիրանալ Լեռնային Ղարաբաղին: Ղարաբաղցիները քաջաբար կը դիմադրեն օտար յարձակումներուն:

Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք 1920-ին, Խորհրդային Ադրբեջանի իշխանութիւնները կը ճանչնան Լեռնային Ղարաբաղը որպէս Խորհրդային Հայաստանի մէկ մասը: Որոշ ժամանակ անց Ադրբեջանի իշխանութիւնները կը փոխեն իրենց կեցուածքը եւ Ղարաբաղը կրկին կը դառնայ վիճելի տարածք:

1921 թուականին Խորհրդային բռնակալ Ստալինի կարգադրութեամբ Լեռնային Ղարաբաղը կը յանձնուի Ադրբեջանին: 1923-ին Ղարաբաղեան տարածքներու մէկ մասին վրայ կը հիմնուի Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը (ԼՂԻՄ): ԼՂԻՄ-ի համար կը նախատեսուին այնպիսի սահմաններ, որպէսզի ան Հայաստանի Հանրապետութեան հետ ընդհանուր սահման չունենայ:

Կազմաւորման շրջանին Լեռնային Ղարաբաղի բնակչութեան 93-94 տոկոսը կը կազմեն հայերը: Հետագայ տասնամեակներու ընթացքին ադրբեջանական խտրական քաղաքականութեան պատճառով աստիճանաբար կը պակսի տեղւոյն հայութեան թիւը, որուն հակառակ արագօրէն կը մեծնայ ադրբեջանցիներու թուաքանակը: 1988-ին ադրբեջանցիները, որոնք 1921-ին չնչին թուաքանակ էին Լեռնային Ղարաբաղին մէջ, կը կազմէին Մարզի բնակչութեան 22-23 տոկոսը:

Կազմաւորման տարիներէ սկսեալ Լեռնային Ղարաբաղի հայութիւնը չէ հաշտուած Ադրբեջանի կազմին մէջ մնալու մտքին հետ եւ թէ ադրբեջանական տեղական եւ թէ խորհրդային կեդրոնական իշխանութիւններու մօտ բազմիցս հետապնդած է Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին վերադարձնելու հարցը:

Հայաստանի հետ վերամիաւորման շարժումը իր գագաթնակէտին հասաւ 1988-ի Փետրուար ամսուն, երբ տասնեակ հազարաւոր արցախցի խաղաղ բայց անկոտրում ցուցարարներու ճնշման ներքոյ Լեռնային Ղարաբաղի կուսակցական եւ մարզային իշխանութիւնները կ՚ որոշեն դիմել մոսկովեան կեդրոնական իշխանութիւններուն՝ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը միացնելու Խորհրդային Հայաստանի: Ի պաշտպանութեան Ղարաբաղի ժողովրդի արդար պահանջի Հայաստանի մէջ եւս տեղի կ՚ ունենան խաղաղ ցոյցեր ու երթեր, որոնց կը մասնակցին հարիւր հազարաւոր հայաստանցիներ: Այս խաղաղ ցոյցերուն եւ երթերուն ադրբեջանցիները կը պատասխանեն Ադրբեջանի հայութեան նկատմամբ իրագործուած բռնութիւններով, որոնցմէ առաջինն էր Սումկայթի հայութեան ջարդը:

1989 Խորհրդային Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի խորհրդարանները իրենց որոշումներով կը հռչակեն ԼՂԻՄ-ի միացումը Հայաստանին: Այս որոշման կը յաջորդեն Բաքուի հայ բնակչութեան նկատմամբ կիրարուած բռնութիւններն ու կոտորածները:

Դադիվանք, 12-13-րդ դարեր2 Սեպտեմբեր 1991-ին Լեռնային Ղարաբաղի մարզային իշխանութիւնները հիմնուելով ԽՍՀՄ սահմանադրութեան վրայ կը հռչակեն Խորհրդային Ադրբեջանէն անկախ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան ստեղծումը: 10 Դեկտեմբեր 1991-ին Լեռնային Ղարաբաղի մէջ տեղի կ՚ ունենայ հանրաքուէ մը, որուն կը մասնակցի մարզին ընտրելու իրաւունք ունեցող բնակչութեան 82 տոկոսը: Մասնակիցներու 99 տոկոսը կը քուէարկէ յօգուտ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութեան: Հիմնուելով Հանրաքուէի արդիւնքներուն վրայ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան նորընտիր Խորհրդարանը 6 Յունուար 1992-ին կը հռչակէ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութիւնը: Այսպէս կը հիմնուի ԼՂ Հանրապետութիւնը, որ շուրջ 16 տարի է կը պայքարի իր անկախութեան իրաւական ճանաչման ի խնդիր:

Պետական կառոյցներու ստեղծման զուգընթաց, Արցախի ժողովուրդը կ՚ ըլլայ անհաւասար պայքարին մէջ դիմակայել Ադրբեջանի իշխանութիւններու սանձազերծած պատերազմին: Հերոսական մաքառումներով արցախցիները ոչ միայն կը պաշտպանեն իրենց անկախութիւնը, այլեւ կ՚ ամրապնդեն դիրքերը՝ իրենց հսկողութեան տակ առնելով նորանոր տարածքներ: Ադրբեջանի իշխանութիւնները ստիպուած կ՚ ըլլան զինադադար կնքելու: 1994-ի Մայիս ամսուն կը հաստատուի զինադադար մը, որ կը շարունակուի առ այսօր:

ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՅՈՑ ԹԵՄԸ

Քրիստոնէութիւնը մուտք գործած է Արցախ դեռեւս Ա. դարուն Սբ. Թադէոս առաքեալին քարոզութեամբ: Ինչպէս պատմական Հայաստանի այլեւայլ նահանգներու,

այնպէս ալ Արցախի մէջ դեռեւս առաքելական շրջանին հիմնուած են քրիստոնէական համայնքներ:

Քրիստոնէութիւնը Հայաստանի մէջ պետական կրօնք հռչակման տարիներուն, ի շարս Հայաստանի այլ շրջաններու, Սբ. Գրիգոր Լուսաւորիչ Հայոց Ա Հայրապետը եկեղեցիներ կը հիմնէ նաեւ Արցախ աշխարհին մէջ: Շատ չանցած Արցախի առաջին եպիսկոպոս կը դառնայ Սբ. Գրիգոր Լուսաւորչին թոռը՝ Սուրբ Գրիգորիս: Թեմի կեդրոնը կը դառնայ Ամարասի վանքը: Հայոց գրերու գիւտէն ետք Սբ. Մեսրոպ Մաշտոցը հոս կը հիմնէ հայկական վարժարան մը: 5-րդ դարու վերջաւորութեան Արցախի մէջ կը հիմնուի առանձին Կաթողիկոսական Աթոռ եւ կը կոչուի Կաթողիկոսութիւն Աղուանից: Կաթողիկոսութիւնը մաս կը կազմէ Հայ Եկեղեցւոյ ընդհանուր կառոյցի:

ԺԳ դարէն սկսեալ Կաթողիկոսութեան նստավայր կը դառնայ նշանաւոր Գանձասարի վանքը, իսկ Կաթողիկոսութիւնն ալ կը կոչուի Գանձասարի Կաթողիկոսութիւն: 1815-ին Ցարական Ռուսաստանի որոշումով Գանձասրի Կաթողիկոսութիւնը կը վերածուի Միտրոպոլիտութեան: 1836-ին Ռուսական Կայսրութեան «Պօլօժէնիա» կոչուած օրէնքով Գանձասարի Միտրոպոլիտութիւնը կը դառնայ Առաջնորդութիւն՝ դառնալով Կայսրութեան տարածքին մէջ գործող վեց հայկական թեմերէն մէկը:

1930 թուականին Ադրբեջանի իշխանութիւնները կը փակեն Արցախի թեմը՝ մինչ այդ գոցած ըլլալով հայկական բոլոր եկեղեցիները: Մօտ վացուն տարի արցախահայութիւնը զրկուեցաւ եկեղեցի ունենալու հնարաւորութենէն: Ադրբեջանի իշխանութիւնները ըրին հնարաւոր ամէն բան Արցախը աստիճանաբար պարպելու հայութենէ: 1988-ի ինքնորոշման շարժման զուգընթաց վերազարթոնք ապրեցաւ նաեւ հոգեւոր կեանքը: 1989 թ. Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Վազգէն Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի Սրբատառ Կոնդակով վերահաստատուեցաւ Արցախի Թեմը: Առաջին առաջնորդ նշանակուեցաւ Գերաշնորհ Տ. Պարգեւ Եպս. Մարտիրոսեանը, որն ալ առ այսօր կը ղեկավարէ թեմը: Թեմի ներկայիս կեդրոնն է Շուշիի Սբ. Ամենափրկիչ Տաճարը:

Յօդուածը տպել PDF

Պատրաստեց՝ Սերովբէ Վարդապետ Իսախանեան, Հանաու 2008